Wij ontwerpen duurzame verpakkingen

Duurzame verpakkingen zijn hot. De enorme hoeveelheid verpakkingsmateriaal in de maatschappij krijgt terecht steeds meer aandacht en het aantal duurzame alternatieven zoals biologisch afbreekbare verpakkingen groeit gestaag. Het verpakkingsprobleem oplossen kunnen wij niet, maar we kunnen je wel informeren en inspireren om (meer) duurzame verpakkingen te gebruiken.

Logo met link duurzaamheid

Toenemend bewustzijn en duurzame verpakkingen

Dagelijks opent een Nederlander gemiddeld 7 verpakkingen, waarvan kunststof een groeiend aandeel inneemt. Wereldwijd leidt dit tot grote milieuproblemen, waarbij de beelden van de plasticsoep ons steeds meer choqueren. Soms grijpt de overheid in, zoals bij het verbieden van gratis plastic tasjes, maar meestal ligt het initiatief bij de merkfabrikanten. Het bewustzijn om zuiniger met de planeet om te gaan met milieuvriendelijke verpakkingen of verpakkingen meer te recyclen groeit gelukkig bij fabrikanten en consumenten. Nederlanders lopen hierbij zelfs voorop met het gebruik van duurzame verpakkingen en door het recyclen van papier en karton (87%), glas (86%), kunststof (50%), hout (73%) en metaal/blik (95%). (Bron: Afvalfonds Verpakkingen oktober 2018). Pictogrammen op verpakkingen kunnen daarbij de consument stimuleren meer te recyclen.

Totale keten is belangrijk

In de discussie over duurzame verpakkingen ligt de focus meestal op het afval, maar bij BTM vinden we het belangrijk om ook te kijken naar de hele productieketen. Een milieuvriendelijke verpakking van uitgeperste suikerriet stengels is bio-based en kan na gebruik meteen in de groencontainer, maar als de grondstof eerst per schip vanuit Brazilië naar West-Europa moet worden getransporteerd en gekookt moet worden, is het milieuvoordeel wellicht alweer verdwenen. Groente verpakken lijkt onnodig, maar als de houdbaarheid daarmee fors toeneemt wordt er minder voeding weggegooid en ligt daar milieuwinst. Je ziet: de medaille heeft vaak twee kanten.

Life Cycle Analysis

Om het milieu-effect van een product in kaart te brengen, is het LCA-model ontwikkeld. LCA staat voor Life Cycle Analysis of Life Cycle Assessment en brengt de milieu-impact in kaart van alle fases in de hele keten. Dus van grondstoffen -> productie -> distributie -> gebruik -> afvalverwerking. Hierbij wordt o.a. gekeken naar gebruik van water, land, energie en CO2 uitstoot (de ‘carbon-footprint’). Het doel is de milieu-impact op onderdelen te analyseren en te kunnen verbeteren. Om de keten voor duurzame verpakkingen visueel in kaart te brengen heeft BTM een nieuw Packaging Life Cycle-model ontwikkeld en daaraan ook de ‘R-en’ van de circulaire economie (Recycle, Reuse, Rethink, Reduce, Refuce, Repair en Renew) gekoppeld.

De life cycle van verpakkingsmaterialen
Greenery Sweet and Sunny verpakkingsontwerp door BTM

Strategieën voor duurzame verpakkingen

Met betrekking tot duurzame verpakkingen binnen de Packaging Life Cicle zijn er drie mogelijke verpakkingsstrategieën:

 

Slimmer gebruiken:

  • REDUCE: minder, kleiner of lichter verpakkingsmateriaal gebruiken
  • REFUSE: ‘slechte’ verpakkingsmaterialen weigeren of overbodig maken
  • RETHINK: nadenken over alternatieve milieuvriendelijke verpakkingsmaterialen

Levensduur verlengen:

  • REUSE: verpakkingen opnieuw gebruiken, bijvoorbeeld glas met statiegeld
  • REPAIR: verpakkingen opknappen en hergebruiken in oude of nieuwe functie

Nuttig toepassen:

  • RECYCLE: verpakkingsafval opnieuw gebruiken als grondstof
  • RENEW: energie terugwinnen door verbranden van verpakkingsmateriaal (ook
    RECOVER genoemd)

Van Cradle to Cradle naar circulaire economie

In 2002 publiceerden Braungart & McDonough hun boek met de Cradle to Cradle (‘van wieg tot wieg’) theorie, waarbij ze o.a. re-cycling willen vervangen door up-cycling. Dit als verbetering van de lineaire economie, ook die wel ‘van-wieg-tot-graf-economie’ wordt genoemd. Inmiddels spreken we vaker over de circulaire economie. “Een circulaire economie is gericht op optimaal inzetten en hergebruiken van grondstoffen in de verschillende schakels van de productieketen.” (bron: Planbureau voor de Leefomgeving).

 

Belangrijk bij Cradle to Cradle en de circulaire economie is het vooraf nadenken over het kunnen scheiden van de componenten na het gebruik, zodat ze daarna weer goed inzetbaar zijn. Ook voor duurzame verpakkingen kan dit heel belangrijk zijn, bijvoorbeeld een papierenzak zonder kunststof coating en een kartonnendoosje zonder verlijmd kunststofvenster. We noemen dit mono-verpakkingen en dit is, naast de gebruikte inkten, een belangrijk aspect als je gaat nadenken over milieuvriendelijke verpakkingen.

Greenerey sweet sensation verpakkingsontwerp door BTM
Gebruik verpakkingssoorten in Nederland

Verpakkingsmaterialen

Als je nadenkt over duurzame verpakkingen is goed om te weten wat er nu gebruikt wordt en wat er mogelijk is. Papier en karton zijn op dit moment de meest gebruikte verpakkingsmaterialen In Nederland. Op basis van het gewicht van op de markt gebrachte verpakkingen zijn de verhoudingen:

 

Meest gebruikte verpakkingsmaterialen in Nederland
Papier en karton 40 % Glas 16 %
Hout 20% Metaal 7%
Kunststof  17%
(Bron: Afvalfonds Verpakkingen oktober 2018)

Karton & Papier

Nederland is met 87% Europees kampioen in het recyclen van papier en karton (de EU doelstelling is 60%!). We deden dit al in de vorige eeuw, lang voor het een milieu-issue was, wellicht vanuit een Calvinistische instelling en de financiële vergoeding per kilo (voor de scouting of de kerk). Van alle papier en karton wordt ca. 50% gebruikt als verpakking en dit aandeel groeit omdat door digitalisering het totale papierverbruik daalt. Op dit moment is ruim 80% van het papier of karton dat we gebruiken gemaakt van gerecycled papier of karton. Ongebleekt ‘kraftpapier’ en karton is daarbij het meest duurzaam omdat het niet met chloor of chloordioxide is gebleekt om het (weer) wit te maken.

 

Karton en papier zijn van oudsher bio-based duurzame verpakkingen (van natuurlijke bron). Het FSC-systeem (Forest Stewardship Council) zorgt ervoor dat wereldwijd de bossen behouden kunnen blijven door verantwoord bosbeheer met respect voor planten, dieren, de lokale bevolking en bosarbeiders. Je herkent het aan het FSC-label en als papier voor minimaal 85% bestaat uit hergebruikte papiervezels uit de consumentenmarkt mag het FSC-recycled label gebuikt worden. Een vergelijkbaar keurmerk is PEFC (Programme for the Endorsement of Forest Certification).

 

Om ontbossing tegen te gaan zijn alternatieven voor papier en karton ontwikkeld als duurzame verpakking. Bijvoorbeeld bio-based verpakkingen met karton van gras, karton van tomatenplanten, papier van bamboe en papier van katoen, zoals oude spijkerbroeken.

Ekev duurzaam bamboe doosje

Hout

Hout wordt heel veel gebruikt als pallets om producten op te slaan en te vervoeren. Statiegeld op pallets en het repareren van kapotte pallets maken het tot meer milieuvriendelijk verpakkingsmateriaal. Daarnaast wordt hout ook gebruikt als kist voor luxe producten, bijvoorbeeld voor wijn en sigaren. Van al het gebruikte hout wordt totaal 73% gerecycled, deels om opnieuw te gebruiken en deels als basis voor spaanplaat, als houtsnippers voor de tuin en (door het te verbranden) als biomassa. Als houtproducten gemaakt zijn van minimaal 85% gerecycled hout mag het FSC-recycled label gebruikt worden.


Als milieuvriendelijke verpakkingsmateriaal is bamboe een goed alternatief voor hout. Bamboe is één van de snelst groeiende plantensoorten en is na 1 seizoen al te oogsten. Nadeel is dat het de bodem sneller uitput en minder vaak hergebruikt kan worden. Het wordt steeds meer in kleding gebruikt, maar ook als duurzame verpakking. Bijvoorbeeld als disposables (‘wegwerp servies en bestek’), schaaltjes, bakjes, mandjes, (tapas)prikkers, bamboe draagtassen, etc. Andere duurzaam verpakkingsmateriaal in plaats van hout en karton zijn gemaakt van palmblad of kokosnoot.

Kunststof

Kunststof dankt haar naam aan ‘niet-natuurlijk-scheikundig proces’ en wordt niet gekoppeld aan duurzame verpakkingsmateriaal. De basis wordt meestal gevormd door schaarse fossiele grondstoffen zoals aardolie. Er zijn veel soorten kunststof verpakkingen met verschillende toepassingen:

 

  • PET / PETE (Polyethyleen tereftalaat): o.a. water- en frisdrankflessen
  • PE (Polyethyleen): o.a. kratten en plastic zakken
  • PC (Polycarbonaat): o.a. harde drinkflessen, bekers, ‘glazen’ en verpakkingen
  • PVC (Polyvinyl cloride): o.a. flessen voor schoonmaakartikelen, kokers, buizen, tape en medische producten
  • HDPE (High density polyethyleen): o.a. voor sapflessen, frituurvet en wasmiddel
  • LDPE (Low density polyetheen): o.a. foliezakken, flessen, boodschappentasjes, binnenzijde kartonnen melkpakken, etc.
  • PP (Polypropyleen): o.a. schroefdoppen, margarinekuipjes, verpakkingsfolie, vershoudbakjes, kratten, bloempotjes, etc.
  • PS (Polystyreen): o.a. yoghurtbakjes, wegwerpservies,
  • EPS (Expanded Polystyreen): o.a. koffiebekers, ‘piepschuim’ opvulmateriaal, etc.
  • PUR (Polyurethaan): hard- en zachtschuim als opvulling en bescherming.

 

Kunststof wordt in Nederland in steeds meer gemeentes apart ingezameld in PMD-containers (Plastic Metaal Drinkpakken), waardoor het huidige re-cycling percentage van 50% snel zal gaan toenemen. Nadeel is echter dat de soorten kunststof daarna gescheiden moeten worden en dat de kosten voor het recyclen hoger zijn dan de waarde van het restmateriaal.

Plasgran Guide to plastic recycling grades
Duurzaam ontwerp Veiligheidsnieuws intersafe door BTM

Bio-based alternatieven voor kunststof

Hoewel de meeste kunststoffen relatief goed recyclebaar zijn, wordt de basis meestal gevormd door fossiele brandstoffen en die zijn niet populair. De laatste jaren is de verpakkingsindustrie daarom heel actief in het ontwikkelen van alternatieve duurzame verpakkingsmateriaal met een andere basis zoals:

  • Aardappelzetmeel: geperste trays voor droge foodproducten (zoals eieren), cosmetica en elektronica, kan na gebruik gewoon bij het oud papier. Ook bekend als Paperfoam.
  • Cellulose: bakjes voor droge en natte voeding zoals hamburgers en complete maaltijden, kan tegen water, vet en warmte, gemaakt van houtvezels (de basis van papier), na gebruik goed te recyclen.
  • Maïs: transparante meeneem-bakjes voor salade en fruit, stevige draagtassen, volledig biologisch afbreekbaar.
  • Suikerriet: transparante folie voor groente, fruit en brood, maar ook krimpfolie voor flesjes en blikjes, sap verpakkingen, zakken voor tuinaarde, takeaway disposables, etc.  De basis is ‘bagasse’, de reststof die overblijft na de productie van rietsuiker.
  • Gras: bijvoorbeeld tomatenverpakkingen van olifantengras of plantendozen van natuurgras, mag na gebruik bij het gft-afval.
  • Kokos: met kokosvezels zijn mooie trays en doosjes te maken, die na gebruik zo in de groencontainer kunnen.
  • PLA (‘bioplastic ‘): een blend van een of meerdere zetmeel componenten, o.a. gebruikt voor (ademende verpakkingen voor groente, fruit en brood. PLA is goed composteerbaar.
  • BIO-PET: een alternatieve kunststof gemaakt van een combinatie van diverse grondstoffen zoals suiker die met bio-ethanol wordt bewerkt. Voorbeelden zijn de “Plant Bottle” van Coca-Cola en ketchup-fles van Heinz.
  • BIO-PE: een combinatie van biologsiche grondstoffen, gebruikt voor verpakkingsfolie, flesjes (Actimel) en cosmetica.
  • Andere bio-based grondstoffen zijn rijst, algen, zeewier en garnalenafval.

Bio-based versus biologisch afbreekbaar (composteerbaar)

Twee begrippen die vaak verward worden maar toch een volledig andere betekenis hebben zijn Bio-based (zegt iets over de bron) en biologisch afbreekbaar (zegt iets over het afval). Bio-based verpakkingen zijn gemaakt van een natuurlijke bron, dus van biomassa zoals zetmeel, suikerriet, maïs, etc., maar zijn niet altijd biologisch afbreekbaar. Bijvoorbeeld flessen van BIO-PE zijn duurzaam, want gemaakt van planten, maar zijn niet biologisch afbreekbaar. Biologisch afbreekbare (composteerbare) verpakkingen worden door bacteriën en schimmels afgebroken en vormen voeding voor bomen en planten. Maar ze zijn niet altijd Bio-based zoals sommige composteerbare folies om tijdschriften en reclamefolders.

Verpakking van duurzaam biobased materiaal
Donker en licht glas

Glas

Glas is een verpakkingsmateriaal dat veel gebruikt wordt voor de beschermende factor (bijvoorbeeld groenteconserven) en omdat het niet reageert met de inhoud (bijvoorbeeld alcoholische dranken). Mede door het statiegeld en het grote aantal glasbakken, wordt in Nederland 86% van het gebruikte glas ingezameld. Met een tekort aan wit glas (60% van het gebruikte glas), omdat van gekleurd glas geen wit glas gemaakt kan worden. Nadeel van het hergebruiken van glas is of het spoelen met schoonmaakmiddelen of het opnieuw smelten op hoge temperaturen. De laatste jaren is glas duurzamer geworden omdat flessen en potten steeds dunner zijn geworden.

Metaal

Blik is van oudsher een populaire verpakking door de luchtdichte bescherming van de inhoud en de sabotagebestendigheid (openen is meteen zichtbaar). Van alle metalen verpakkingen wordt 95% gerecycled, door het met magneten voor en na het verbranden uit het huisvuil te halen. Voordeel voor de industrie is dat de kosten van het reclyclen lager zijn dan waarde van het teruggewonnen materiaal. Metaal behoudt haar functionaliteit, kan ‘oneindig’ worden hergebruikt, is een mono-verpakking en kan daarmee Cradle-to-Cradle zijn en dus kun je het scharen onder milieuvriendelijke verpakkingen. Door het verlagen van het gewicht en energiezuiniger productie kan verdere milieuwinst worden geboekt.

Yarrah bio-organic catfood verpakkingsontwerp door BTM
Bio Avocado met duurzame laser inscriptie

Biologische inkt, lijm en coatings

Duurzame verpakkingen zijn pas echt duurzaam als niet alleen het verpakkingsmateriaal duurzaam is, maar ook als biologische inkt zonder zware metalen is gebruikt en als de lijm geen problemen geeft met composteren. Denk ook aan de duurzaamheid van de coating die soms is aangebracht als barriëre voor lucht of vocht. In plaats van bedrukken van de verpakking, is ook laseren van het product mogelijk, zoals soms gebeurt met fruit (waarbij de informatie in de schil wordt gelaserd).

Smart packaging met IOT

De snelle ontwikkeling van het internet of things (IOT), maakt het mogelijk om nieuwe slimmere duurzame verpakkingen te ontwikkelen die ‘meedenken’. Bijvoorbeeld over het vermelden van de houdbaarheid van een product in relatie tot de wijze van bewaren: in de koelkast bewaard krijgt een latere THT datum waardoor er minder voedsel wordt weggegooid. Je kunt zelfs een reminder krijgen dat je het product alleen vandaag nog kunt eten en wat je daarna het beste met de verpakking kunt doen.

‘Green washing’

De populariteit van milieuvriendelijke verpakkingen is zo groot, dat er ook bedrijven zijn die hier een graantje van willen meepikken, zonder echt duurzaam te zijn. Bij ‘Green washing’ worden producten en verpakkingsmaterialen groener of duurzamer voorgesteld dan ze in werkelijkheid zijn. Bijvoorbeeld door een te rooskleurige Life Cycle Analysis, het niet of onjuist vermelden van de bron van de verpakking, het onterecht gebruiken van keurmerken, ‘groen-design’, claims als “duurzaam” en “milieuvriendelijk” en het overdrijven van de positieve aspecten van het verpakkingsmateriaal. Gelukkig worden misbruikers steeds vaker aangepakt op Social media.

BTM duurzame doppers

Wist je dat…

  • Papier kun je 7 x recyclen.
  • Een krant breekt biologisch af in 3 maanden. Een plastic tasje in 400 jaar. En een glazen fles in 4.000 jaar.
  • Europees papier komt uit duurzaam beheerd bos. Voor iedere gebruikte boom wordt minimaal 1 nieuwe boom geplant.
  • Ontbossing van tropisch regenwoud komt voor 95,5% door vee- en sojateelt. Tropisch hardhout is niet geschikt voor de papierproductie.
  • Bij een leestijd van 30 minuten is de klimaatimpact van een digitale krant vergelijkbaar met die van een gedrukte krant.
  • E-mails zijn niet CO₂ neutraal. De uitstoot van 20 e-mails per dag, een jaar lang, staat gelijk aan zo’n 1.000 kilometer autorijden.

 

(Bron: Antalis papier)

 

Om als ontwerpbureau een steentje bij te dragen, drinken wij ons water uit de BTM Dopper. De Dopper is 100% recyclebaar en vrij van schadelijke stoffen en giftige weekmakers.

Wil jij met je merk ook bijdragen aan een betere wereld?
En ben je op zoek naar een duurzame verpakking die voldoet aan de eisen die jouw product stelt?
Neem contact op en we zullen je inspireren.